Məktəb yalnız bilik və bacarıqların formalaşdırıldığı məkan deyil, həm də şəxsiyyətin, dünyagörüşünün, davranış mədəniyyətinin və vətəndaşlıq mövqeyinin inkişaf etdiyi mühüm sosial institutdur. Burada uşaqlar yalnız elmi biliklərə yiyələnmir, eyni zamanda cəmiyyətə inteqrasiya etməyi, kollektivdə davranmağı, qaydalara hörmət etməyi və məsuliyyətli vətəndaş olmağı öyrənirlər. Bu baxımdan məktəbdə formalaşan mühit, tətbiq edilən qaydalar və tərbiyəvi yanaşmalar şagirdlərin gələcək inkişafında mühüm rol oynayır.
Dövlət ümumi təhsil müəssisələrində təhsilalanların və təhsilverənlərin geyimi ilə bağlı tələblər vahid təhsil mühitinin formalaşdırılması, nizam-intizamın qorunması, səliqəli görünüşün təmin edilməsi və sosial bərabərlik prinsiplərinin təşviqi baxımından əhəmiyyətlidir. Geyimlə bağlı qaydalar yalnız xarici görünüşün tənzimlənməsi deyil, həm də məktəb mədəniyyətinin, qarşılıqlı hörmətin və ümumi davranış normalarının formalaşdırılmasının tərkib hissəsidir.
Məktəb geyiminə yanaşmanın əsas məqsədi şagirdlər və müəllimlər üçün süni məhdudiyyətlər yaratmaq deyil, təlim-tərbiyə prosesinə uyğun, sağlam, təhlükəsiz və məqsədyönlü təhsil mühiti formalaşdırmaqdır. Azərbaycan xalqının milli-mənəvi dəyərlərinə, cəmiyyətimizin ənənələrinə və müasir təhsil prinsiplərinə uyğun məktəb mühitinin yaradılması bu istiqamətdə qarşıya qoyulan mühüm vəzifələrdəndir.
Təhsilalanlar üçün vahid məktəbli geyiminin əhəmiyyəti
Vahid məktəbli forması şagirdlərdə məktəbə və kollektivə mənsubiyyət hissini gücləndirir, onların ümumi məqsəd ətrafında birləşməsinə kömək edir. Məktəbli geyimi şagirdlər arasında sosial-iqtisadi fərqlərin xarici görünüşdə ön plana çıxmasını müəyyən dərəcədə azaldaraq geyim və maddi imkanlarla bağlı müqayisələrin qarşısının alınmasına şərait yarada bilər.
Bu yanaşma uşaqlara mühüm bir həqiqəti aşılamaq baxımından da əhəmiyyətlidir: insanın dəyəri onun geyimi və maddi imkanları ilə deyil, biliyi, bacarığı, davranışı, zəhməti və mənəvi keyfiyyətləri ilə ölçülür. Məktəb mühitində bu düşüncənin formalaşdırılması şagirdlər arasında qarşılıqlı hörmətin, bərabərliyin və sağlam münasibətlərin inkişafına töhfə verir.
Məktəbli forması eyni zamanda şagirdlərdə məsuliyyət, intizam, səliqə və ictimai mühitdə davranış mədəniyyəti kimi keyfiyyətlərin inkişafını dəstəkləyir. Məktəbdaxili qaydalara riayət etmək uşaqlarda özünənəzarət, məsuliyyətli davranış və ümumi qaydalara hörmət vərdişlərinin formalaşmasına kömək edir. Bu vərdişlər yalnız məktəb həyatı ilə məhdudlaşmır, onların gələcəkdə cəmiyyətə inteqrasiyasında da mühüm rol oynayır.
Şagirdlərə geyim qaydalarının mahiyyəti düzgün izah edilməli, bu tələblərə əməl etmək sadəcə məcburi göstərişin icrası kimi deyil, kollektivə hörmətin və ümumi məsuliyyətin ifadəsi kimi təqdim olunmalıdır. Bu prosesdə valideynlərin iştirakı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ailə ilə məktəbin eyni istiqamətdə fəaliyyət göstərməsi uşaqlarda qaydalara şüurlu münasibətin formalaşmasını asanlaşdırır.
Geyim tələblərinin psixoloji və pedaqoji əsasları
Məktəb mühitində zahiri görünüşlə bağlı vahid yanaşma şagirdlərin diqqətinin geyim fərqlərindən daha çox təlimə, ünsiyyətə və birgə fəaliyyətə yönəlməsinə şərait yarada bilər. Xüsusilə yeniyetməlik dövründə uşaqların özlərini başqaları ilə müqayisə etmək və müəyyən sosial qruplara aid olmaq istəyi güclənir. Bu mərhələdə geyim fərqləri bəzən sosial müqayisələrə və arzuolunmaz münasibətlərə səbəb ola bilər. Vahid məktəbli geyimi bu cür halların müəyyən dərəcədə azalmasına kömək edən vasitələrdən biridir.
Bununla yanaşı, məktəb geyimi şagirdlərdə səliqə, özünənəzarət, şəxsi məsuliyyət və ictimai mühitə uyğun davranış kimi keyfiyyətlərin inkişafını dəstəkləyə bilər. Lakin geyim qaydalarını yüksək akademik nəticələrin və nümunəvi intizamın yeganə təminatı kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Bu qaydaların müsbət təsiri müəllimlərin münasibəti, məktəbin psixoloji mühiti, ailə tərbiyəsi və təlimin keyfiyyəti ilə birlikdə formalaşır.
Geyim tələbləri tətbiq edilərkən şagirdlərin yaş xüsusiyyətləri, psixoloji həssaslıqları və fərdi vəziyyətləri nəzərə alınmalıdır. Məqsəd uşaqlarda qaydalara qorxu və təzyiq nəticəsində deyil, onların əhəmiyyətini dərk etməklə riayət etmək vərdişi yaratmaqdır.
Təhsilverənlər üçün geyim tələbləri və peşəkar müəllim obrazı
Müəllim yalnız bilik ötürən şəxs deyil, həm də davranışı, ünsiyyəti, münasibəti və xarici görünüşü ilə şagirdlərə nümunə olan pedaqoqdur. Onun peşəkarlığı dərsi necə təşkil etməsində, şagirdlərlə münasibətində, etik davranışında və məktəb mühitində yaratdığı təsirdə özünü göstərir.
Təhsilverənlər üçün müəyyən edilmiş geyim tələbləri məktəbdə işgüzar geyim mədəniyyətinin formalaşdırılmasına və vahid peşəkar yanaşmanın təmin edilməsinə xidmət edir. Müəllimin səliqəli, sadə və pedaqoji fəaliyyətə uyğun görünüşü onun peşəkar imicini gücləndirən amillərdən biridir. Şagirdlərdən məktəbli formasına və daxili qaydalara riayət etmək tələb olunduğu kimi, müəllimlərin də müvafiq geyim tələblərinə əməl etməsi məktəbdə vahid yanaşmanın və qarşılıqlı məsuliyyətin qorunması baxımından vacibdir.
İşgüzar geyim müəllimin fərdi xüsusiyyətlərini məhdudlaşdırmaq məqsədi daşımır. Əksinə, onun şəxsiyyətini qorumaqla yanaşı, peşəkar fəaliyyətinə uyğun görünüş standartlarının müəyyənləşdirilməsinə xidmət edir. Müəllimin geyimi rahat, səliqəli və pedaqoji fəaliyyətə uyğun olmalı, hərəkət imkanlarını məhdudlaşdırmamalı və dərsin təşkilinə maneə yaratmamalıdır.
Müəllimlərin vahid yanaşmaya uyğun geyinməsi kollektivdə həmrəyliyin, komanda ruhunun və məktəbin ümumi mədəniyyətinin inkişafına da töhfə verə bilər. Bununla belə, müəllimin peşəkar nüfuzunun əsasını yalnız xarici görünüş deyil, onun bilik səviyyəsi, pedaqoji bacarığı, etik davranışı və şagirdlərə münasibəti təşkil edir.
Məktəb geyimi və məktəbdaxili nizam-intizam
Məktəbdə nizam-intizam yalnız intizam tənbehləri və məhdudiyyətlər vasitəsilə deyil, aydın qaydalar, ardıcıl tələbkarlıq, şəxsi nümunə və qarşılıqlı hörmət əsasında formalaşdırılmalıdır. Geyimlə bağlı tələblər bütün təhsilalanlara və təhsilverənlərə aydın, anlaşılan və ardıcıl şəkildə izah edilməlidir.
Qaydaların tətbiqində ikili yanaşmaya yol verilməməsi, eyni zamanda insan ləyaqətinin qorunması sağlam məktəb mühitinin əsas şərtlərindəndir. Məktəbin daxili qaydalarına riayət edilməsi ümumi məsuliyyət hissini gücləndirir və kollektivdə qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmlənməsinə kömək edir.
Məktəb rəhbərliyinin vəzifəsi yalnız qaydaların formal icrasına nail olmaqla məhdudlaşmamalıdır. Eyni zamanda bu tələblərin mahiyyəti pedaqoji kollektivə, şagirdlərə və valideynlərə düzgün izah edilməli, onların sual və təkliflərinə diqqətlə yanaşılmalıdır. Qaydaların məqsədi, tətbiq mexanizmi və gözlənilən nəticələr aydın olduqda onların şüurlu şəkildə qəbul edilməsi də asanlaşır.
Valideynlərin məsuliyyəti və məktəb–ailə əməkdaşlığı
Məktəbli geyimi ilə bağlı tələblərin uğurlu tətbiqi yalnız təhsil müəssisəsinin səyi ilə deyil, valideynlərin dəstəyi və məsuliyyətli yanaşması ilə mümkündür. Ailə uşağın ilk tərbiyə mühiti olduğundan, valideynlərin davranışı və münasibəti övladlarının qaydalara yanaşmasına birbaşa təsir göstərir.
Valideynlər uşaqlara məktəb geyimi ilə bağlı tələblərin mahiyyətini izah etməli, məktəbə hörmətin və ümumi qaydalara riayətin vacibliyini aşılamalıdırlar. Uşaqlardan müəyyən davranışı tələb etməklə yanaşı, həmin tələbin səbəbini və məqsədini izah etmək daha səmərəli nəticə verir. Bu yanaşma onların qaydaları daha yaxşı anlamasına və məsuliyyət hissinin inkişafına kömək edir.
Məktəblə ailə arasında qarşılıqlı etimadın yaradılması mümkün anlaşılmazlıqların qarşısını alır və vahid tərbiyəvi yanaşmanın formalaşmasına şərait yaradır. Geyimlə bağlı hər hansı problem yarandıqda məsələ məktəb rəhbərliyi, sinif rəhbəri və valideyn arasında konstruktiv əməkdaşlıq yolu ilə həll edilməlidir.
Şagirdin geyim qaydalarına əməl etməməsi onun təhqir edilməsinə, ictimaiyyət qarşısında alçaldılmasına və ya ləyaqətinə toxunan münasibət göstərilməsinə əsas vermir. Pedaqoji yanaşmanın mərkəzində uşağın şəxsiyyətinə hörmət, problemin səbəblərinin araşdırılması və düzgün həll yolunun müəyyənləşdirilməsi dayanmalıdır.
Müasir dövrdə ideoloji təhlükəsizlik, milli-mənəvi dəyərlər və təhsilin rolu
Müasir dövrdə uşaqların və gənclərin dünyagörüşü yalnız ailə və məktəb vasitəsilə deyil, həm də rəqəmsal platformalar, sosial şəbəkələr və müxtəlif informasiya mənbələri vasitəsilə formalaşır. İnformasiya axınının sürətlə artdığı bir şəraitdə gənc nəslin düzgün istiqamətləndirilməsi, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığının gücləndirilməsi və məsuliyyətli vətəndaş mövqeyinin formalaşdırılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Bu baxımdan təhsilin əsas vəzifələrindən biri şagirdlərdə tənqidi düşüncə, informasiya savadlılığı, milli-mənəvi dəyərlərə hörmət və ictimai məsuliyyət hissini inkişaf etdirməkdir. Gənclər əldə etdikləri məlumatları təhlil etməyi, doğru ilə yanlışı fərqləndirməyi, müxtəlif fikirlərə hörmətlə yanaşmağı və öz mövqelərini əsaslandırmağı bacarmalıdırlar.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin dövlətçilik, milli-mənəvi dəyərlər, vətənpərvərlik və ideoloji təhlükəsizliklə bağlı səsləndirdiyi fikirlər bu istiqamətdə təhsil müəssisələrinin üzərinə düşən məsuliyyəti də ön plana çıxarır. Təhsil sistemi gənc nəslin milli kimliyə bağlı, müasir dünyagörüşünə malik, vətəninə və dövlətinə məsuliyyətlə yanaşan vətəndaşlar kimi yetişməsinə töhfə verməlidir.
Məktəbdə vahid geyim yanaşması ümumi təhsil mühitinin təşkilati və tərbiyəvi elementlərindən biri kimi qiymətləndirilməlidir. Bununla belə, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, vətənpərvərliyin inkişafı və sağlam dünyagörüşünün formalaşdırılması yalnız geyim qaydaları ilə məhdudlaşmır. Bu məqsədlərə nail olmaq üçün keyfiyyətli tədris, məqsədyönlü tərbiyə işi, müəllimlərin şəxsi nümunəsi, ailə ilə əməkdaşlıq və şagirdlərin ictimai fəaliyyətlərə cəlb olunması vacibdir.
Məktəb hər bir şagirdin şəxsiyyətinə hörmət edilən, fərqli fikirlərə dözümlü münasibətin, hüquq və vəzifələrə məsuliyyətli yanaşmanın təşviq olunduğu təhlükəsiz təhsil mühiti yaratmalıdır. Yalnız belə bir mühitdə uşaqlar öz potensiallarını reallaşdıra, sağlam düşüncə və möhkəm mənəvi prinsiplər əsasında formalaşa bilərlər.
Nəticə
Məktəb geyimi mədəniyyəti təhsil müəssisələrində nizam-intizamın, səliqənin, bərabərliyin və kollektivə mənsubiyyət hissinin gücləndirilməsinə xidmət edən mühüm vasitələrdən biridir. Şagirdlər və müəllimlər üçün müəyyən edilən geyim tələbləri məktəbin ümumi qaydalarına hörmətin, qarşılıqlı məsuliyyətin və peşəkar yanaşmanın formalaşmasına kömək edir.
Lakin məktəbin əsas uğuru yalnız vahid geyim və intizam qaydaları ilə ölçülmür. Əsl təhsil mühiti bilik, mənəviyyat, qarşılıqlı hörmət, ədalət, məsuliyyət və sağlam ünsiyyət prinsipləri üzərində qurulmalıdır. Məktəb, ailə və cəmiyyət arasında əməkdaşlıq gücləndikcə bu prinsiplərin uşaqların gündəlik həyatında möhkəmlənməsi də asanlaşır.
Əsas məqsəd qaydalara formal şəkildə əməl edən deyil, onların mahiyyətini anlayan, öz davranışına məsuliyyətlə yanaşan, milli-mənəvi dəyərlərə hörmət edən və cəmiyyət qarşısında vəzifələrini dərk edən şəxsiyyət yetişdirməkdir. Məktəbli geyimi mədəniyyəti də məhz bu geniş tərbiyəvi və pedaqoji məqsədlərin tərkib hissəsi kimi dəyərləndirilməlidir.
Nihal Hacıyeva,
193 saylı tam orta məktəbin direktoru, ƏPT sədri
