İşğal nəticəsində Xocalı şəhəri xarabalığa çevrilmişdir və bu fakt Azərbaycan tarixinin ən ağrılı səhifələrindən birini təşkil edir. Qarabağ bölgəsində yerləşən Xocalı təkcə strateji mövqeyinə görə deyil, həm də qədim tarixi və zəngin mədəni irsi ilə seçilirdi. Lakin 1992-ci ilin fevralında baş verən hadisələr şəhərin taleyini kökündən dəyişdi və onu dağıntılar içində qoydu.XX əsrin sonlarında Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin kəskinləşməsi Qarabağda vəziyyəti son dərəcə gərginləşdirmişdi. Xocalı şəhəri bölgədə yeganə hava limanına malik yaşayış məntəqəsi idi və bu səbəbdən strateji əhəmiyyət daşıyırdı. 1992-ci ilin 25-dən 26-na keçən gecə şəhərə hücum edildi. Rəsmi məlumatlara görə, yüzlərlə dinc sakin qətlə yetirildi, minlərlə insan yaralandı və ya girov götürüldü.
Bu faciə Azərbaycan tarixində Xocalı soyqırımı kimi anılır və hər il ölkə daxilində və xaricdə anım mərasimləri keçirilir.Həmin hücumdan sonra şəhər tamamilə işğal olundu. Evlər yandırıldı, ictimai binalar dağıdıldı, məktəblər, xəstəxanalar və mədəniyyət ocaqları yerlə-yeksan edildi. Bir vaxtlar həyat dolu küçələr səssiz xarabalığa çevrildi. Şəhərin infrastrukturuna ciddi zərər dəydi; elektrik, su və rabitə xətləri sıradan çıxarıldı. Uzun illər ərzində Xocalı viran vəziyyətdə qaldı və oraya qayıdış mümkün olmadı.İşğal dövründə təkcə binalar deyil, həm də mədəni irs nümunələri məhv edildi. Xocalı ərazisi qədim kurqanları və arxeoloji tapıntıları ilə məşhur idi. Bu abidələr regionun minilliklərə söykənən tarixini əks etdirirdi. Lakin nəzarətsiz qalan ərazilərdə talan və dağıntılar baş verdi, bir sıra maddi-mədəniyyət nümunələri məhv edildi və ya qanunsuz şəkildə aparıldı. Bu isə təkcə Azərbaycan üçün deyil, ümumbəşəri irs üçün də itki hesab olunur.Şəhərin sakinləri isə ağır qaçqınlıq və məcburi köçkünlük həyatı yaşamağa məcbur oldular. Onlar ölkənin müxtəlif bölgələrində müvəqqəti məskunlaşaraq illərlə doğma torpaqlarına qayıdacaqları günü gözlədilər. Sosial, psixoloji və iqtisadi çətinliklər onların həyatında dərin iz buraxdı. Xocalıdan didərgin düşən ailələrin bir çoxu yaxınlarını itirmiş, ev-eşiyini, bütün əmlakını geridə qoymuşdu.2020-ci ildə baş vermiş Vətən müharibəsindən sonra regionda yeni siyasi vəziyyət yarandı.
Azərbaycan bir sıra ərazilər üzərində nəzarəti bərpa etdi və işğaldan azad olunmuş torpaqlarda genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işlərinə start verildi. Xocalı şəhərinin də gələcəkdə yenidən qurulması, infrastrukturun bərpası və sakinlərin geri qayıdışı istiqamətində planlar hazırlanıb. Dövlət səviyyəsində qəbul edilən proqramlar şəhərin əvvəlkindən daha müasir və təhlükəsiz şəkildə qurulmasını nəzərdə tutur.Bu gün Xocalı xarabalıqları təkcə dağıdılmış binaların qalıqları deyil, həm də müharibənin acı nəticələrinin simvoludur. Şəhərin viran qoyulması beynəlxalq humanitar hüququn pozulmasının nümunəsi kimi qiymətləndirilir. Mülki əhalinin hədəfə alınması və yaşayış məntəqəsinin məqsədli şəkildə dağıdılması münaqişələrin insan talelərinə necə ağır təsir göstərdiyini göstərir.Xocalının xarabalığa çevrilməsi bir xalqın yaddaşında silinməz iz buraxmışdır. Lakin eyni zamanda bu şəhər ümid rəmzi kimi də qəbul olunur. Çünki dağıntılar üzərində yenidən həyat qurmaq, köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışını təmin etmək və şəhəri bərpa etmək gələcəyə inamın göstəricisidir. Xocalının yenidən dirçəlməsi yalnız fiziki quruculuq deyil, həm də ədalətin və tarixi yaddaşın bərpası anlamına gəlir.
Günel Nəsibova,
Yeni Azərbaycan Partiyası,məsləhətçi
